Kasseringsdebatt som kunst: Kva er ei bok?

Kva er ei bok? Spørsmålet høyrast kanskje sjølvklart ut. Men er det så sikkert? Denne våren har folkebiblioteket i Vang retta søkelyset på dette og andre spørsmål knytt til bokas eksistens.

DSC00269-web

Kasserte bøker som kunst på Vang folkebibliotek. (Foto: Erling Bergan)

I eit rom i Vang folkebibliotek, spesielt innreia for anledninga, finst ein haug «rare» bøker i fysisk og elektronisk form som egner seg for refleksjon kring tema. Det er mogleg å laga si eige bok, og om du heller berre vil sjå, kan du det og. Vandreutstillinga «Kunsten å vere bok» har stått i fleire månader. Og laurdag 4. juni vart bokomgrepet utvida med felles opning av fire lokale kunstprosjekt der kasserte bøker får nytt liv under fellesparolen «Er det framleis ei bok?»

Kvifor? Alt saman starta med denne hersens kassasjonen.

Det finnes fleire kjensler knytt til bøker enn ein veit. Dei berre syns ikkje så lenge dei får vere i fred. Om nokon har lest dei eller ikkje, speler ingen rolle, heller ikkje om dei nokon sinne vil bli lest. Det viktigaste er at dei finst og held fram med det. Kastast må dei i alle fall ikkje, for då vert det bråk.

Kjenslene har kome fram
Og bråk har det vore på Vang folkebibliotek i Valdres, der kjenslene kring bøker har kome fram grunna det som på fagspråket kallast kassasjon. For sjølv om vi kan sjå nødvendigheita av å kvitte oss med bøker i heimen i ny og ne, får ikkje biblioteka gjere det same. For i biblioteka skal alle bøker bu, til evig tid. Nesten så ein skulle tru dei var heilage. Den rykande ferske debatten i media kring kassasjon, der både frisynsare, proffar og sjølvaste nasjonalbibliotekaren rykka inn, tyder på at det ikkje berre er Vang folkebibliotek som har kome i krysselden for å gjere heilagbrot.

DSC00278-web

Nye bruksområder for granitolbøkene. Men er dette fremdeles bøker? (Foto: Erling Bergan)

Men kva gjer ein da, når talet på nye utgjevingar går opp og opp, samstundes med at talet på folkebibliotek stupar? Noe må jo gjerast om ein ikkje skal drukne?

I statistikkar henta frå SSB kan ein lese at talet på utgjevne bøker i Noreg i 1982 vart omlag 4000. Sidan har kurva vært jamt stigande. I 2014 vart talet kome opp i 11500 per år. Om alle bibliotek skal vere sjølvberga i tråd med både eige brukargruppe og aktualitet, seier det seg sjølve at bokbestanden veks seg stor fort – om ein ikkje da får unna litt, eller finn nye veger for felles lagring, – for i tillegg til boka, kjem alle dei nye media, som lydbøker, CD- og DVD-plater. Og samstundes med denne valdsame opphopinga, har altså talet på folkebibliotek gått ned, frå omlag 1400 i 1982, til 784 i 2013.

Ti for tjue, så tjue for ti
Men attende til Vang: Der var det folkebiblioteksjef Brennas kassasjonsprosjekt som utløyste kjensleraset, sjølv om det ikkje eingong handla om kassasjon. Åsta Brenna likar nemleg ikkje å kaste, og kva gjer ein då, om ein arvar bøkene til to avvikla filialar og ditto skulebibliotek som heller aldri har kasta ei bok? Brenna freista ombrukstanken, og stelde i stand boksal. Ti for tjue, så tjue for ti, og så vart det gratis. Og det ingen ville ha, gav ho bort til fire lokale kunstnare til bruk i kunstprosjekt. Likevel vart det bråk, for bøker er urørlege – til evig tid – i si opphavlege form, sjølv om dei berre tar plass og samlar støv fordi ingen har lånt dei på tjue år.

Frå kva stad kjem ideen om at eit bibliotek skal vere ein slags oppsamlingscontainer for all verdas bøker? Vel og bra at bøker er, og kanskje alltid skal vere sjølve grunnsteinen i biblioteka, men ein må vel ha plass til folk og, om det skal kome liv i dei? For kva er ei bok, eigentleg? Når blir boka bok? Og kan ei bok gå ut på dato?

DSC00364-web

Tak, vegger. gulv, båser – alt i det nedlagte fjøset til Marianne Isachsen er tapetsert med kasserte bøker. (Foto: Erling Bergan)

Alle desse spørsmåla.

I Noreg vaks biblioteka fram med folkeopplysningstanken som grunnlag. For mange kan folkeopplysning høyrast gammaldags og baktungt ut, men om ein tenkjer etter, er det eigentlig et fint ord. Det handlar om open tilgang på felles kultur-og kunnskapsarv, og det handlar om å gjere denne kunnskapen tilgjengeleg for alle – utan omsyn til sosial status eller klasse. Det tydar: Gratis, i folkets teneste, vegleiing og tilrettelegging inkludert. Og folket? Det er deg og meg det. Og da nærmar vi oss sakens kjerne: Folkeopplysning krev god formidling, utført av dei som kjenner både brukarane og bokbestanden.

Opplevingsøkonomien
Men alt blir avleggs, også ord, og i disse tider, prega av internett og sosiale media, har og eit nyord dukka opp i biblioteksamanheng; den såkalla opplevingsøkonomien. Det har ført til at mange folkebibliotek har droppa folkeopplysningsomgrepet og i staden kallar seg opplevingssentra. Nokre jublar over dette, for kva skal vi med boka og biblioteket slik vi kjenner det når all verdas kunnskap og oppleving er tilgjengeleg direkte frå sofaen, med eit enkelt tastetrykk? Andre riv seg i håret og kontrar med at bibliotek i det heile ikkje er til for ymse konsum og slapp opplevingskultur, men tvert om skal fortsette i si rolle som den boklege kulturens høgborg. Men kva er den boklege kulturens høgborg utan formidling og oppleving?

DSC00385-web

Kasserte bøker som kunst og ide på kunstneren Tron Kittelsens gård: Av tre er du kommet… (Foto: Erling Bergan)

I dei større byane veks det opp litteraturhus i tillegg til bibliotek. Der står opplevinga i sentrum, og med den følgjer også ofte noko anna viktig: møte mellom menneske, – fellesskap igjennom nærvær; verd å merke seg i ei tid da datamaskina har blitt næraste pårørande for mange.

Vang og andre småstader får nok ikkje litteraturhus, og difor er det kanskje ekstra viktig at folkebiblioteka rundt forbi tar opp i seg også ein slik funksjon? Dessutan: det finnast ingen motsetning. Gode opplevingar heng som oftast saman med god, eller aktiv formidling, som altså alltid har vore ein del av folkebibliotekkonseptet. Og merk: Slike opplevingar krev også ofte rom, både til folk og bøker, som igjen betyr at noko må veljast bort for å gje plass – og det er ikkje folk. Og da er vi attende ved statistikken: Dei biblioteka som er flinkast til å sortere (få unna, kaste), og som driv aktiv formidling, er dei med høgast utlån og flest besøkande.

Form eller innhald?
Så kva gjer ein stakkar da, for å løysa litt opp i idéen om boka som urørleg til evig tid, og biblioteket som heim og gravplass for alle saman? Jo, ein rettar fokus mot sjølve boka, inviterer lokalbefolkninga inn og spør: Kva er ei bok? Når blir boka bok? Er det forma eller innhaldet som gjer boka? Er ei bok framleis ei bok om ingen finner den eller den aldri har vært lest?  Kan ei bok vere kunst? Kan bøker vere kunst? Er eit lesebrett ei bok? Eller ein app? Kva om strømmen går? 

DSC00429-web

Kunstneren Tron Kittelsen med dadaisme i utmarka på egen gård i Vang: Oppslåtte bøker der ordene som ikke er tusjet over utgjør nye dikt. (Foto: Erling Bergan)

I heile april månad kunne du ta med deg ungane til Vang folkebibliotek og utforske eigne tankar kring kva ei bok er i eit rom spesielt innreia for anledninga, der det bognar av «rare» bøker. Du kunne og sjå vandreutstillinga «Kunsten å være bok». I slutten av april hadde du moglegheita til å lage di eige bok – i lag med Arne og Carlos – heilt gratis. I tillegg arrangerte biblioteket, i samarbeid med Samlaget, eit miniseminar retta mot barneskulelærarar. Og barneskuleelevane fekk reflektere rundt boka som medium saman med forfattar Linn Sunne som skriv både for bok og app.

Kunstnere, asylsøkere, skolebarn og kasserte bøker
Og så: Laurdag den 4. juni vart bokomgrepet utvida med felles opning av fire lokale kunstprosjekt der kasserte bøker fekk nytt liv under fellesparolen «Er det framleis ei bok?» Dagen byrja i biblioteket: Erik Nimmo og kunstgruppa på asylmottaket har skapt biletkunst av gamle granitolinnbundne bøker. Om du ikkje veit kva granitolinnbundne bøker er, var dette ei fin anledning til horisontutviding. I biblioteket var det også musikkinnslag og servering av mat og drikke frå heile verda, før ei buss plukka opp dei som ikkje har eigen bil – for her skal alle med – og så bar det av stad til det nedlagde fjøset hos Marianne Isachsen som ho i samarbeid med Vang barne- og ungdomsskules sjette trinn, har «ominnreia» med kasserte bøker. Her møtte vi og ein person som tok oss med inn i detaljane og mante til samtale om bok, tekst og teikn, før bussen plukka oss opp og i sakte fart rulla oss forbi det gamle Samvirkelaget der Jan Olav Hemsing viste videoverket «ord til eld» i vindauga. Siste stopp for dagen var garden til Tron Kittelsen der vi, akkompa­gnert av passande tonar, fekk oppleve hans «Utendørs boksamling» som får stå til naturen kjem og tek alt attende.

Og alt dette altså, grunna bråket som oppstod da biblioteksjef Brenna opplevde akutt plassmangel og så seg tvungen til å skjære ned på bokstammen på Vang folkebibliotek. Så aldri så gale…